[ تكمله جنس اول : معرفت تفصيلى افلاك ، بروج و اقاليم ] : چون بيانات احوال هوا از حيثيت اعتدال و انحراف و تغييرات باعث صحّت و امراض آن بالإجمال ذكر يافت ، براى تبيين باقى آن ، جمله را « 1 » بسطى باز ذكر مىيابد . بدان كه تغيرات سماوى و ارضى و معرفت افلاك و بروج و اقاليم و بلدان و نواحى ، موقوف به معرفت افلاك و بروج و انجم و خطّ استواء و تقسيم رُبْعِ مسكون است ؛ پس اوّلًا : [ معرفت افلاك ] ببايد دانست كه افلاك نُه‌اند كه نُه طبقه نامند : هفت ، مخصوص به « كواكب سبعهء سياره‌اند » و هر يك از اينها مشتمل بر چند فلك است . و فلك هشتم ، فلك ثوابت است كه « كواكب ثابته » همه در آن مركوزاند . و نهم ، « فلك الأفلاك » است كه « فلك اطلس » نامند به سبب صفا و خالص و صافى و بى كوكب بودن آن . و سطح محدّب هر يك به سطح مقعّر ديگرى مماسّ و متّصل است بدون فاصله : و سطح محدّب فلك الأفلاك را حق تعالى مىداند كه منتهى تا به كجا است ؛ و سطح محدّب « فلك البروج » ، مماسّ به سطح مقعّر فلك الأفلاك است و سطح مقعّر آن ، مماسّ سطح فلك هفتم است - كه « فلك زحل » نامند - و سطح مقعّر فلك زحل ، مماسّ سطح محدّب فلك ششم است كه « فلك مشترى » نامند . و سطح مقعّر فلك ششم ، مماسّ سطح محدّب فلك پنجم است كه « فلك مريخ » نامند . و سطح مقعّر فلك پنجم ، مماسّ سطح محدّب فلك چهارم است كه « فلك شمس » نامند . و سطح مقعّر فلك شمس ، مماسّ سطح محدّب فلك سوم است كه « فلك زهره » نامند . و سطح مقعّر فلك سوم ، مماسّ سطح محدّب فلك دوم است كه « فلك عطارد » نامند . و سطح مقعّر فلك دوم ، مماسّ سطح محدّب فلك اوّل است كه « فلك قمر » نامند . و اين افلاك ثمانيه را به حكم آيهء كريمهء « إنّا زَينَّا السَّماءَ الدُّنيا بزينَهء الْكَواكِب » « 2 » ، « سماء » دنيا نامند .

--> ( 1 ) . ب : ( را ) حذف شده . ( 2 ) . سورهء صافات ، آيهء 6 .